De raad van robots

Neemt AI straks de rol van commissarissen helemaal over of blijven er toezichthouders van vlees en bloed nodig in de bestuurskamer? 

Het is bijna 2066. Mooie gelegenheid om terug te blikken op de afgelopen veertig jaar, waarin de taken van de mens bijna geheel werden overgenomen door machines. In 2025 – in digitale zin een soort stenen tijdperk – stond artificial intelligence, oftewel AI, nog in de kinderschoenen. Het menselijk brein was toen nog het uitgangspunt in maatschappij en bedrijfsleven, digitale slimme oplossingen werden ‘kunstmatig’ genoemd. De term had zelfs een negatieve connotatie: als je een sollicitatiebrief of speech niet zelf had geschreven, maar door ChatGPT of Copilot had laten opstellen, was dat een diskwalificatie. Inmiddels zijn machines vele malen slimmer en sneller dan de hersenen van de mens. Nu is AI de norm en de inzet van alleen ‘human intelligence’ de uitzondering. En dat predicaat wordt niet langer gezien als een compliment, maar is synoniem geworden voor beperkt cognitief vermogen en suboptimale oplossingen. 

Informatieachterstand

Anno 2025 hadden bedrijven nog een ‘raad van commissarissen’ om toezicht te houden op ‘het bestuur’. De rol van de rvc was drieledig: toezicht houden, adviseren en werkgever zijn: (voordragen voor) benoeming en ontslag van bestuurders. Daartoe kwam de rvc zo’n vier tot zes keer per jaar bij elkaar, in crisistijd vaker. En het was váák crisis, want het was lastig om te weten wat er werkelijk speelde, doordat je als toezichthouder alleen kon afgaan op de informatie die het bestuur of de directie je verstrekte, aangevuld met eigen informatievergaring via een geregisseerde stakeholderbijeenkomst of incidenteel bedrijfsbezoek. 

Dating-app voor opvolging

Het selecteren van een ceo, andere bestuursleden of collega-commissarissen ging ook vooral op gevoel. Ja, er werd een profielschets opgesteld, maar bij de interne of externe opvolging werd toch gewoon vaak gekeken of de kandidaat leek op de leden van de zittende gremia, of er werd een greep gedaan uit het eigen netwerk. Hoe anders is dat nu. De vereiste achtergrond, kennis, vaardigheden en persoonlijkheid worden ingegeven in een soort dating-app, die de ideale match maakt tussen bedrijf, bestuur en commissarissen-community. Áls er al mensen van vlees en bloed zitten in de bestuurskamers, want veel bedrijven hebben tegenwoordig robotbestuurders en -commissarissen. Generatieve governance.

Digitale reis

Terug naar 2025. Is dit toekomstbeeld reëel? Het is bijna 2026 en we staan aan de vooravond van een AI-revolutie. Tijdens het congres van de Alliantie Medezeggenschap & Governance (zie het verslag elders in deze Governance Update) schetste SER-voorzitter Kim Putters zijn eigen digitale reis van 1985 (toen hij twaalf jaar oud was) tot nu. Hij sprak daarbij de hoop uit dat jongens en  meisjes die nu twaalf zijn, in 2065 positief terugkijken op hun eigen digitale reis. Putters ziet daarbij een rol voor bestuurders, medezeggenschap en commissarissen. ‘Een goede inzet van AI is gericht op het bereiken van het hogere doel van organisaties en vereist oog voor de menselijke maat. U kunt daaraan vanuit uw rol binnen de governancedriehoek een positieve bijdrage leveren door het gesprek met elkaar aan te gaan.’

Waarden bewaken

Tijdens het congres wees AMG-voorzitter Dorine Wekking ook op het belang van gedragen besluitvorming, rolvastheid in de dialoog binnen de bestuurskamer en met de werkvloer en de kernbegrippen van goed bestuur: transparantie en verantwoording. ‘Hoe borgen we dat, als AI onze rol als bestuurder, medezeggenschap en toezichthouder deels overneemt?’ En een congresdeelnemer verwoordde een collectieve zorg: ‘We mogen onszelf niet verliezen door de inzet van AI. Zorg dus dat je eigen moreel kompas zuiver afgesteld is. Het is belangrijker dan ooit om onze eigen waarden te bewaken en van daaruit te blijven handelen.’

Naar de mond praten

Een te grote afhankelijkheid van AI in bestuur en toezicht kan zelfs gevaarlijk zijn voor de continuïteit van het bedrijf. Een van de sprekers op het congres was filosoof Roos Slegers (universitair docent aan de Universiteit van Tilburg). Zij besprak begrip sycophancy: chatbots spreken mensen niet tegen, maar praten hen juist naar de mond. Ze haalt Amerikaans onderzoek aan waaruit onder meer blijkt dat een op de drie tieners serieuze kwesties liever voorlegt aan een chatbot dan aan een leeftijdsgenoot of volwassene. De reden: de chatbot oordeelt niet, maar bevestigt de pubers in hun keuzes. 

Bestuur vleien of spiegel voorhouden

Het toezicht inrichten via chatbots zou dus desastreus uitpakken. Want als een bestuurder zou vragen of die strategiewijziging of fusie wel of niet verstandig is, zou het antwoord zijn waarschijnlijk zijn wat de bestuurder wil horen. Terwijl commissarissen juist géén sycophants moeten zijn die de bestuurder vleien en bevestigen in plannen en keuzes. Een goede commissaris is kritisch en onafhankelijk, houdt de bestuurder een spiegel voor, stelt de juiste vragen, wijst op risico’s en gaat het lastige gesprek aan. Bijvoorbeeld over de manier waarop de organisatie AI inzet en de ethische dilemma’s daarbij.

Mens centraal stellen

De conclusie is dus duidelijk: AI kan de rol van bestuurders, ondernemingsraden en commissarissen ondersteunen, maar de mens moet aan zet blijven in de boardroom. Dat werd ook benadrukt tijdens de EY AI Week, waarin vier leiders hun visie deelden (lees hier het verslag in deze GU): de mens moet centraal blijven staan in de AI-transformatie. Want AI kan vooruitgang versnellen en patronen blootleggen, maar het kan verbeeldingskracht, empathie of geweten niet vervangen. Er werd ook gesteld: ‘De volgende groeigrens is collectieve intelligentie: mens en AI die samenwerken en elkaars kracht versterken.’ 

Collectieve wijsheid

Artificial intelligence en human intelligence moeten dus samensmelten tot collectieve wijsheid in bestuur en toezicht. Commissarissen kunnen zeker hun voordeel doen met AI, bijvoorbeeld voor informatievergaring, analyses, scenario’s en verslaglegging. ‘Misschien kan AI ons helpen om betere vragen te stellen aan het bestuur?’, opperde een congresdeelnemer. Maar AI kan en mag commissarissen niet overbodig maken en vervangen door robots. Het lijkt aantrekkelijk: toezichthouders die 24/7 beschikbaar zijn en meteen reageren op voorgelegde vragen en dilemma’s. Die boardpacks van duizenden pagina’s vlak voor de vergadering razendsnel kunnen doornemen. Die het ‘Verslag van de raad van commissarissen’ in het jaarverslag met één druk op de knop genereren. Maar is er in de boardrooms juist ook behoefte aan zowel kritisch als verbindend vermogen en ethische oordeelsvorming. De regie moet dus altijd blijven liggen bij toezichthouders van vlees en bloed. Oók in 2066.