Nederland verstrikt in regels
In de Berenschot podcastreeks De vooruitgang aan tafel gaat presentator Rens de Jong met bestuurders, wetenschappers en experts in gesprek over maatschappelijke en economische thema's. Dit keer: Nederland kent een doolhof aan regels waarin burgers verstrikt raken. Hoe kunnen we echt vereenvoudigen? Welke keuzes zijn daarvoor nodig? Inspecteur-generaal Bart Snels en Christiaan Gort van Berenschot bespreken de oorzaken van complexe regelgeving en de weg naar vereenvoudiging.
Christiaan Gort ziet een grondoorzaak in wat hij de ‘maakbaarheidsgedachte’ noemt. De overheid wil voor elk probleem en elke doelgroep een regeling verzinnen. Neem de mantelzorgers. Toen daarover aandacht kwam, ontstond de mantelzorgcompliment. Maar wat met ouders die zieke kinderen verzorgen? Dus volgende de dubbele kinderbijslag. Zo ontstaat stapeling in plaats van oplossing. Ook groeit het wantrouwen. Regelingen omringen zich met controles en bewijslast. Ouders moeten bewijzen dat kinderen ziek zijn, burgers verdwalen in vereisten. Het paradoxale gevolg: regelingen bedoeld om te helpen, snijden mensen af door hun eigen complexiteit. ‘We hebben een vangnet... een soort spinnenweb gecreëerd’, zegt Christiaan. ‘Maar daar zit in plaats van dat mensen opvangen, zijn ze vastgelopen.’
Waarom regelgeving niet opgeschoond?
Iedereen weet dat het stelsel te ingewikkeld is. De Algemene Rekenkamer rapporteerde erover, alle uitvoeringsorganisaties kloppen op de deur. Toch gebeurt niets. Politici vinden het veel leuker iets nieuws te verzinnen dan het oude op te schonen. Bovendien: elke regel heeft een belangengroep. Een belastingaftrek, een uitkering, een subsidie. Afschaffen is politiek onpopulair. Bart illustreert dit met het belastingstelsel: ‘De laatste grote hervorming was Zalm en Vermeend. Toen hebben we echt het belastingstelsel weer eenvoudiger gemaakt. En dit zie je internationaal. Dan ga je toch jaar op jaar als politicus speciale belangen, speciale problemen, speciale doelgroepen bedienen met weer nieuwe uitzonderingen, nieuwe tarieven, nieuwe aftrekposten. En zo stapelt de complexiteit geleidelijk weer op. En dat lukt tegenwoordig maar moeizaam.’
‘Grote voorjaarsschoonmaak’
Bart Snels pleit voor structuur: een jaarlijkse vereenvoudigingsmoment. In het voorjaar gaat de politiek niet over koopkrachtplaatjes discussiëren, maar over opschonen. Alle knelpunten die jaren om een oplossing vragen, worden nu aangepakt. Het idee wint steun: 105 van 150 Tweede Kamerzetels stemmen erop. ‘Je moet dit aan de politiek overlaten, maar de kunst is volgens mij om game changes te verzinnen, waardoor politici ook kunnen shinen met vereenvoudigingen’, zegt Bart. Dit geeft ritme en duidelijkheid. ‘We weten allemaal wat moet gebeuren’, zegt Christiaan. ‘Nu hebben we een moment waarop het echt kan.’ Bij de hervorming van de kinderopvangfinanciering doen ze het anders: geen beleid bedenken en dat dan uitvoering geven, maar burgers mee aan tafel. Deze aanpak blijkt verhelderend: wat beleidsmakers duidelijk achten, snappen burgers niet. ‘Beleid weet niet goed hoe het in de praktijk werkt’, zegt Christiaan. ‘De burger is de echte test, dus betrek die vroegtijdig in het proces.’ Omgekeerd ontdekken burgers hoe regelingen onverwacht samenhangen. Twee adviezen daarbij: 1. risicogericht werken. 2. zorg dat informatie stroomt. Als Belastingdienst, UWV en gemeente dezelfde inkomensgegevens hebben, kan een systeem automatisch bepalen wat je krijgt — ongeacht regelcomplexiteit. Dit vraagt politieke moed. Maar niets doen is geen optie meer.