One-size-does-not-fit-all in toezicht op scale-ups

Best practice
Growth Board: governancemodel tussen vrijblijvende rva en formele rvc

Toezicht wordt binnen scale-ups, met name door de oprichters, vaak gezien als vertragend, bureaucratisch en een bedreiging voor hun autonomie. Heeft toezicht meerwaarde binnen dit type organisaties en hoe richt je de governance dan effectief in? Een analyse van Olaf Marée, HR-directeur bij een internationale corporate én aankomend toezichthouder.

Scale-ups worden veelal gekenmerkt door een hoge groeidynamiek en onzekerheid, sterke afhankelijkheid van oprichters, beperkte management- en systeemvolwassenheid, en frequente strategische en financieringskeuzes. Welke toegevoegde waarde kan toezicht bieden bij snelgroeiende ondernemingen en hoe kan dat het best worden ingericht in de verschillende ontwikkelingsfasen? 

Allereerst is de fase waarin een organisatie zich bevindt bepalend voor welke vorm van toezicht juridisch vereist en passend is. Scale-ups hoeven vaak juridisch geen raad van commissarissen (rvc) te hebben, maar kiezen er veelal vrijwillig voor vanuit governance-, investeerders- of groeiperspectief. (Vanuit de wet is een rvc verplicht als een onderneming door haar omvang en organisatie onder het structuurregime valt.  Voor bv’s en nv’s geldt een verplichte rvc – functioneel gelijk aan een raad van toezicht (rvt) – als de onderneming kwalificeert als structuurvennootschap. Dat is het geval als drie jaar achtereen aan alle drie de volgende criteria is voldaan: eigen vermogen ≥€16 miljoen (geplaatst kapitaal + reserves), een ondernemingsraad (or) wettelijk verplicht, én minimaal 100 werknemers in Nederland).1

Naast de fase van de organisatie is ook de sector waarin de scale-up actief is bepalend voor de inrichting van toezicht. Scale-ups binnen de financiële dienstverlening zijn vanwege de strenge wet- en regelgeving in hun sector bijvoorbeeld eerder geneigd te kiezen voor geformaliseerd toezicht.2

Gefaseerde ontwikkeling toezicht: van informeel naar geformaliseerd

Fase 1 – Start-up – informeel toezicht

Bij de start van de onderneming vervult de oprichter de rol van bestuurder en is toezicht veelal niet formeel aanwezig. Snelheid, ondernemerschap en wendbaarheid staan centraal en risico’s worden genomen op basis van ervaring of intuïtie. De besluitvorming is vaak informeel met een belangrijke rol voor de oprichter. De cultuur wordt gekenmerkt door jonge, frisse mensen met drive en ambitie om de markt te veroveren met een gepassioneerde oprichter aan het hoofd. Deze oprichter is vaak zelf financier en zal zijn advies meestal halen uit zijn of haar netwerk.

Fase 2 – Early Scale – ontwikkeling van toezicht

Naarmate de onderneming groeit wordt in veel scale-ups een raad van advies (rva)/Advisory Board aangesteld. Dit dient verschillende doelen, onder andere sparringpartner en klankbord voor de oprichter en het management, brengen van een relevant netwerk en openen van deuren en  binnenhalen van specifieke ervaring en expertise die bijdraagt aan de strategie en groei van de onderneming.2/3 Een rva biedt waarde zonder wettelijke verplichting, iets wat veelal positief wordt ervaren door de oprichter. Een nadeel van de rvc is de vrijblijvendheid en het ontbreken van dat wettelijke kader.

Naarmate de organisatie succesvol is in haar groei komen er momenten waarop risico’s niet meer via de informele manier beheerst kunnen worden. Voorbeelden van veelvoorkomende ‘groeipijnen’ zijn: toegenomen regelgeving en contractuele verplichtingen vanuit de sector of zaken als cybersecurity en exportrestricties, onvoldoende inzicht in kritieke risico’s en beheersmaatregelen, kortetermijnfocus en te grote afhankelijkheid van een aantal sleutelpersonen.4 Vroegtijdige adoptie van toezicht is raadzaam en kan scale-ups helpen risico’s te beperken en naleving van regelgeving te waarborgen.5

Om governance succesvol te laten zijn in scale-up-organisaties, is het van belang de bureaucratie te beperken (geen snelheid verliezen) en meerwaarde te laten zien van het begeleiden en ondersteunen van oprichters en management, het leggen van een basis voor duurzame groei, het adviseren over team- en procesontwikkeling, het bieden van commerciële ervaring en het vermijden van potentiële risico’s.6 Het vertrouwen en de samenwerking met de oprichter is hierbij een bepalende succesfactor. Veel start- en scale-ups falen omdat oprichters te lang te veel controle behouden. Hoewel de visie en ervaring van de oprichter belangrijk is, is het delen van besluitvormingsverantwoordelijkheden met ervaren leiders en bestuursleden essentieel voor duurzame groei.6 Het bepalen wat het juiste moment hiervoor is, is lastig en tegelijkertijd cruciaal.


Fase 3/4 – Mid- and Mature-Scale – formaliseren van toezicht

Naast de rol van oprichter is ook de rol van de investeerder vaak bepalend voor hoe toezicht wordt ingericht. Er komt een moment dat additionele financiering nodig is om groei te realiseren. Dit begint in Early Scale en wordt serieuzer in Mid-Scale. De oprichter benadert banken of venture capitalists, of probeert subsidie te krijgen. Dit is meestal het moment waarop toezichthouders hun formele intrede doen, omdat investeerders vaak eisen stellen aan het toezicht als voorwaarde voor de lening of het aandelenbelang. Investeerders kunnen ervoor kiezen zelf (participatie)commissaris te worden of namens hen een commissaris te laten benoemen. In deze fase bestaat de rvc dan ook vaak uit investeerders en venture capital-vertegenwoordigers. Voor investeerders is het van cruciaal belang om een positieve invloed te hebben op de schaalvergroting van de onderneming en zo een hoog financieel rendement te waarborgen. Dit kan soms leiden tot conflicten in besluitvorming met de oprichter. Deze conflicten kunnen vaak worden bemiddeld met onafhankelijke bestuursleden die kunnen arbitreren voor het beste resultaat voor alle belanghebbenden.

In de praktijk zien we scale-ups kiezen voor zowel one-tier als two-tier boardstructuren. Bij een one-tier board vormt één orgaan de raad van bestuur. Uitvoerende bestuurders doen het dagelijks bestuur en niet-uitvoerende bestuurders houden toezicht binnen datzelfde orgaan. Bij een two-tier board is er een formele scheiding: een bestuur dat leidt en een raad van commissarissen die toezicht uitoefent. De fase waarin een bedrijf zich bevindt is medebepalend voor welke vorm boardvorm passend is.7 

De keuze voor one-tier of two-tier hangt onder andere af van de fase waarin de scale-up zich bevindt en de voorkeur van de oprichter en/of de investeerder(s). One-tier wordt doorgaans als sneller ervaren vanwege kortere lijnen en directe informatie. Veel investeerders hebben voorkeur voor one-tier vanwege meer directe invloed. Voor oprichters kan one-tier ervaren worden als het verliezen van autonomie. Bij meer mature organisaties en instellingen met hogere toezichteisen is er doorgaans een voorkeur voor strikte rolduidelijkheid en een mate van afstand, typisch two-tier. 

Juiste profiel commissaris

Op het moment dat gekozen is voor de noodzaak van meer formeel toezicht binnen de scale-up, is het belangrijk goed na te denken over de exacte invulling en opzet van het toezicht en in het bijzonder het profiel van de toezichthouders. Zoals aangegeven spelen de fase (grootte) van de organisatie en de sector een bepalende rol. Daarnaast is het van belang om het toezicht mee te laten groeien in overeenstemming met de complexiteit en strategische doelstellingen van de organisatie.8

Toezicht houden binnen scale-ups brengt een aantal specifieke dilemma’s met zich mee die niet of minder van toepassing zijn binnen meer traditionele organisaties. Zo is er een lastige balans tussen afstand en betrokkenheid, tussen kansen pakken en risico’s beheren, tussen tempo maken en af en toe een stap terug doen, tussen emotie en ratio gecombineerd met een mogelijk beperkte blik van de oprichter.9

Een aantal specifieke en relevante zaken bij het kiezen van toezichthouders:

▪ Overeenstemming over de opzet van toezicht: de hoofdtaken van de rvc zijn toezicht houden en advies geven met betrekking tot onder andere strategie, financiële gezondheid en externe ontwikkelingen en risico’s. Dit kan enkel goed gebeuren als er een duidelijke afstemming is over de groeistrategie, ambities en verwachtingen ten aanzien van de rol van de toezichthouder.10

▪ Ervaring en marktexpertise: zonder de juiste ervaring en expertise zal de acceptatie en ervaren meerwaarde door de oprichter beperkt zijn en is het lastig om effectief te zijn als sparringpartner en toezichthouder. Ervaring in scale-ups, maar idealiter ook in grotere succesvolle ondernemingen, helpt om de scale-up door verschillende groeifasen heen te helpen en biedt daarnaast een gezonde mate van onafhankelijkheid.

▪ Externe waarde: de toezichthouder is, zeker binnen de scale-up wereld waar veel mensen elkaar kennen, een belangrijk gezicht voor de organisatie naar buiten. Het aanstellen van gerespecteerde toezichthouders kan van grote waarde zijn in het aantrekken van talent, toekomstige investeringen en het bouwen van een betrouwbaar imago. 

▪ Wees de ratio tegenover de emotie van de ondernemer11: oprichters zijn veelal nauw en emotioneel betrokken bij hun organisatie. Deze betrokkenheid heeft een belangrijke positieve functie, maar kan rondom besluitvorming een risico vormen. Het is daarom cruciaal dat een commissaris de ratio vertegenwoordigt en zich comfortabel voelt bij het geven van pushback aan de doorgaans sterke persoonlijkheden van de oprichters.

▪ Passende benoemingstermijnen: een scale-up ontwikkelt zich relatief snel door groeifases en hierdoor verandert het speelveld sneller dan bij traditionele bedrijven. Het is daarom goed om te bepalen wat een passende termijn is voor toezichthouders en die vast te leggen in de statuten. Hierbij moet een balans gevonden worden tussen de tijd die nodig is om een vertrouwensband op te bouwen en de business goed te leren kennen versus de tijd waarin een toezichthouder daadwerkelijk van meerwaarde is.

▪ Gebalanceerde samenstelling: in de praktijk wordt de invloed van board members binnen scale-ups sterk beïnvloed door wie het meeste kapitaal heeft geïnvesteerd.12 Daarnaast schuilt er een risico van tegenstrijdig belang bij (participatie)commissarissen of commissarissen vanuit de investeerder.13 Een gebalanceerde samenstelling van zowel participatiecommissarissen als onafhankelijke commissarissen helpt om diverse belangen te waarborgen en bevordert de kwaliteit van het toezicht.

Tussenmodel: Growth Board

Hoe krijg je de oprichter van een scale-up mee en maak je toezicht aantrekkelijk? Oprichters willen ongeremd ondernemen en hun bedrijf laten groeien en succesvol laten zijn. Toezicht zonder verlies van ondernemerschap is het streven. Het succes van toezicht binnen scale-ups wordt niet zozeer bepaald door het kiezen tussen rva of rvc, maar in het ontwerpen van een toezichtvorm die past en idealiter meegroeit met de onderneming. Tussen het vrijblijvend advies van de rva en formeel toezicht van de rvc ligt een palet aan tussenvormen die door middel van statutaire afspraken kunnen worden vastgelegd. Een (fictief) voorbeeld van een dergelijk tussenmodel is De Growth Board (zie Figuur 2), waarbij er specifieke keuzes worden gemaakt om aansluiting te vinden bij de fase waarin de scale-up zich bevindt en de oprichter voldoende autonomie en zeggenschap te laten behouden.


Duurzame groei

Heeft toezicht meerwaarde voor scale-ups? Jazeker, maar deze meerwaarde wordt alleen bereikt als de invulling van toezicht, alsook de profielen van de toezichthouders, worden afgestemd op de fase waarin de scale-up zich bevindt en daarmee de behoeftes die er zijn ten aanzien van advies en toezicht. One-size-does-not-fit-all. Daarnaast is het van groot belang om goede afspraken te maken en vast te leggen over de rollen, bevoegdheden en werkwijze van de oprichter(s), de investeerders en de toezichthouders. Indien de juiste invulling wordt gekozen, passende commissarissen worden aangesteld en de oprichter gelooft in de meerwaarde van toezicht en het ziet als strategisch instrument in plaats van noodzakelijk kwaad, dan draagt toezicht binnen scale-ups bij aan het bouwen van sterkere bedrijven, betere relaties met investeerders en duurzame groei en succes.

Olaf Marée schreef dit artikel als eindopdracht voor de Leergang Board Potentials van NR Governance.

Klik hier voor contact met Olaf Marée.

Noten

1 Toolkit Commissariaat; zinvol toezicht begint met inzicht. NR Governance, 2025.

2 Interview Kristel Moedt, oprichter en adviseur People Masterminds, mei 2026.

3 Interview anoniem, directeur-eigenaar van scale-up, mei 2026.

4 https://arcpeople.nl/actueel/wanneer-is-light-governance-niet-meer-voldoende/

5 Best Board Practices for Startups/Seed-stage Businesses. Accion, 2018.

6 The Reality of Corporate Governance for Start-ups. Allen Greg, 2025.

7 https://houseofboards.eu/one-tier-vs-two-tier-bestuur-impact-op-board-samenstelling/

8 Governance for growth: a maturity model. Pearly Initiative, 2025.

9 Wel of geen Raad van Commissarissen bij een start-up of scale-up? Patricia van den Broek, 2020.

10 https://www.centerforfinancialinclusion.org/brief/corporate-governance-for-early-stage-innovative-companies-a-practical-resource-guide/

11 https://commissarissen.nl/2019/03/04/3-tips-voor-toezicht-bij-startups/

12 https://venturecapital.nl/board-dynamics-uitleg/

13 Hoe zinvol is een participatiecommissaris bij een startup of scale-up? Ilmar Hotsma, 2019.