‘Toezichtsvisie 3.0 laat mij anders kijken’
Soms doet een visiedocument meer dan richting geven. Het legt bloot wat al langer wringt, maar zelden expliciet wordt benoemd. Toezichtsvisie 3.0 van de Commissie Toezicht in een veranderende samenleving (NVTZ, 2025) is voor Marco van Alderwegen (raad van bestuur Vivent) zo’n document. Niet omdat het pasklare antwoorden biedt, maar omdat het één fundamentele aanname ter discussie stelt: dat besturen in de kern draait om de continuïteit van organisaties. ‘Wie deze visie serieus neemt, kan niet anders dan erkennen dat die aanname haar houdbaarheid verliest.’
‘Ik ben gevormd in een bestuurspraktijk waarin de organisatie vanzelfsprekend centraal stond. Strategie, begroting en toezicht draaiden om beheersing, kwaliteit en continuïteit. Dat was logisch: zorg- en welzijnsinstellingen waren de primaire dragers van maatschappelijke dienstverlening. Toezichtsvisie 3.0 keert die volgorde om. Niet de organisatie, maar de mens in zijn levensloop staat centraal. Niet de sector, maar de maatschappelijke opgave. Gezondheid en welzijn ontstaan niet primair in instituties, maar in het dagelijks leven van mensen: in buurten, gezinnen, netwerken en gemeenschappen. De organisatie wordt daarmee middel, geen doel. Die omkering raakt direct aan mijn rol als bestuurder. Wie het maatschappelijke vraagstuk vooropzet, moet accepteren dat goed bestuur soms leidt tot minder zorgvraag, minder productie of een andere rol voor de eigen instelling. Groei is dan geen vanzelfsprekend succescriterium meer, maar een morele vraag. Maatschappelijke relevantie (de bijdrage aan het welbevinden van mensen in hun gemeenschap) wordt leidend.
Besturen zonder de belofte dat het goed komt
Toezichtsvisie 3.0 benoemt expliciet wat we vaak nog als tijdelijk framen: schaarste is structureel. Personeelstekorten, financiële druk en toenemende zorgvraag laten zich niet oplossen met betere plannen alleen. Dit sluit nauw aan bij de beweging Van Zorg Naar Leven, waar ik mij via De Samentafel al jaren voor inzet. Deze beweging vertrekt niet vanuit systemen, maar vanuit het leven dat mensen willen leiden. Zorg is daarin ondersteunend, niet leidend. Investeren in samenleven, preventie en gemeenschapskracht is geen zacht alternatief, maar een noodzakelijke reactie op structurele schaarste. Dat vraagt iets anders van bestuurders. Niet langer doen alsof elke spanning oplosbaar is, maar erkennen dat besturen steeds vaker betekent: kiezen tussen onvolkomen opties. Wat bouwen we af om elders ruimte te maken? Wie krijgt wanneer wat – en waarom? Dat zijn geen technische, maar ethische vragen. De bestuurder wordt daarmee minder probleemoplosser en meer drager van dilemma’s, met verantwoordelijkheid voor het schetsen van scenario’s die aansluiten bij wat in communities leeft, en waarin zij actief worden betrokken.
Van regie naar deelname
Geen enkele organisatie kan vandaag nog de regie claimen over gezondheid en welzijn. Die ontstaan in ecosystemen: het samenspel van zorg, welzijn, gemeenten, wonen, onderwijs en
informele netwerken. De Samentafel laat voor mij zien hoe dat eruit kan zien: een plek waar niet de organisatie, maar de gezamenlijke opgave centraal staat. Waar dialoog belangrijker is dan vooraf vastgelegde oplossingen. Als bestuurder betekent dit dat ik mijn reflex tot sturen moet temperen. Samenwerking laat zich niet afdwingen. Ze vraagt vertrouwen, gelijkwaardigheid en het vermogen om invloed te accepteren zonder formele macht. Ik ben niet langer regisseur boven het geheel, maar deelnemer in netwerken die verantwoordelijkheid neemt binnen het geheel. Succes betekent dan niet: hebben wij onze doelen gehaald? Maar: is er maatschappelijk iets in beweging gekomen waaraan wij betekenisvol hebben bijgedragen?
Toezicht als partner in morele keuzes
Deze benadering verandert ook de relatie met toezicht. Minder controle achteraf, meer partnerschap aan de voorkant bij moreel beladen keuzes. Dat vraagt van mij dat ik onzekerheden niet eerst gladstrijk, maar ze vroegtijdig deel. Maatschappelijk verantwoordelijk toezicht kan alleen bestaan als dilemma’s gezamenlijk worden verkend, voordat ze zijn opgelost.
Een uitnodiging
Dit artikel is geen pleidooi voor een nieuw model of een volgende bestuursmode. Het is een uitnodiging. Aan bestuurders en toezichthouders om het ongemak niet langer te vermijden, maar te erkennen als wezenlijk onderdeel van ons vak. Om de organisatie niet als vertrekpunt te nemen, maar als instrument in dienst van het leven dat zich daarbuiten afspeelt. De beweging Van Zorg Naar Leven laat zien dat deze omslag niet begint met beleid, maar met anders kijken, luisteren en kiezen. Wie dat perspectief toelaat, ontdekt dat besturen minder gaat over controle en meer over vertrouwen. Minder over zekerheid en meer over richting. Ik nodig graag uit om dat gesprek gezamenlijk te voeren.'