‘Zeggenschap is geen bijzaak, het is hoofdzaak’
In een krappe arbeidsmarkt is werkgeluk een van de belangrijkste factoren voor succesvol personeelsbeleid. Zeggenschap van professionals is voor een duurzaam functionerende zorg- of welzijnsinstelling dan ook geen vraagstuk maar een strategische prioriteit. Het whitepaper van de Nederlandse Vereniging van Toezichthouders in Zorg & Welzijn (NVTZ) en het Landelijk Actieplan Zeggenschap (LAZ) ondersteunt toezichthouders bij de rol die zij daarin kunnen spelen. Martijn Groenewold, senior beleidsmedewerker van de NVTZ, vatte het whitepaper alvast samen.
De constatering dat zeggenschap van professionals een strategische prioriteit van zorg- en welzijnsinstellingen is, betekent dat er een taak ligt voor de raad van toezicht. Zij dient zorgvuldig toe te zien op de uitvoering van de door de bestuurder ingeslagen weg. Immers, het is de wettelijke taak van de raad om het organisatiebelang te bewaken, en met de arbeidsmarktprognoses van de komende tijd is het duurzaam voortbestaan van een organisatie in het geding als mensen er niet willen werken. Bovendien, en eigenlijk weegt dat zwaarder, is er een groot maatschappelijk belang mee gediend. In een tijd dat zorg- & welzijnsinstellingen kampen met grote tekorten aan mensen, is het maatschappelijk niet verantwoord het welzijn en de kracht van de bij ons werkzame professionals te veronachtzamen.
Shared governance
In het whitepaper, waarin de NVTZ en het LAZ nog maar eens verduidelijken dat zeggenschap geen bijzaak maar hoofdzaak is, wordt geraakt aan de term shared governance. Letterlijk vertaald betekent dit: gedeelde verantwoordelijkheidstoebedeling. Onderzoek laat zien dat zorgorganisaties met een gedeeld besturingsmodel aantrekkelijker als werkgever zijn en bovendien betere zorg leveren. De Landelijke Monitor Zeggenschap die onder ruim 22.000 verpleegkundigen, verzorgenden en begeleiders is gehouden, laat bovendien zien dat een gebrek aan zeggenschap leidt tot hogere uitstroom. Organisaties die zich nadrukkelijk bezig houden met zeggenschap ervaren juist meer betrokkenheid, minder regeldruk en meer veerkracht.
Zeggenschap is geen medezeggenschap
Regelmatig wordt zeggenschap verward met medezeggenschap. Het verschil zit vooral in de aard van de voorliggende vraagstukken. Zeggenschap gaat over autonomie en eigen regie op het gebied van de inhoud, waarbij professionals op basis van eigen kennis, kunde en expertise keuzes kunnen maken. Medezeggenschap gaat over wettelijke vereisten voor inspraak van personeel op allerhande bedrijfsvoeringskwesties. Het whitepaper van het LAZ en de NVTZ gaat nadrukkelijk niet over bedrijfsvoeringsvraagstukken. De twaalf aanbevelingen in het whitepaper gaan dan ook niet over het inrichten van nieuwe medezeggenschapsorganen of het hervormen van een ondernemingsraad. Het whitepaper beantwoordt andere vragen. Zo bespreekt het document de betekenis van zeggenschap voor goede zorg, de belemmeringen die professionals ervaren, het belang van gelijkwaardige bestuursvormen en eerdergenoemde concrete aanbevelingen voor toezichthouders.
Stimuleer de cultuurverandering
Professionele autonomie, eigen regie (kortom zeggenschap) tot in de haarvaten van de organisatie ingebed krijgen, vereist in veel organisaties een cultuuromslag. Op papier een ronkende zeggenschapstekst opschrijven is onvoldoende, daarmee houd je geen enkele extra verpleegkundig specialist of sociaal werker aan boord. Wat wel helpt, is actief werken aan de verankering van zeggenschap als onderdeel van de algehele bestuurscultuur. Van toezicht en bestuur vraagt dat lef, het vraagt moed om los te komen van hiërarchie en compliance-denken en te vertrouwen op de invulling van de professionele ruimte door professionals die in het overgrote deel van de gevallen de inhoud van hun vak prima verstaan.
Belangrijk en urgent
Wie de Eisenhower-matrix kent, snapt dat zeggenschap van professionals dus in het kwadrant linksboven geplaatst moet worden: het is belangrijk en het is urgent. Voor het organisatiebelang is het belangrijk omdat we niet in de gelegenheid zijn om zomaar ergens goed gekwalificeerd personeel te vinden. Zeker niet als we onze huidige mensen wegjagen met eindeloze interne verantwoordingsprotocollen en in te vullen spreadsheets. Maatschappelijk is het van belang omdat we het ons niet kunnen veroorloven als zorg- & welzijnssector om mensen met hart voor het werk van ons te vervreemden. Zeggenschap van professionals is urgent omdat we als zorg & welzijn in een grote transitie zitten. Deze is ingegeven door het feit dat we tegen de grenzen van wat we als geïnstitutionaliseerde zorg & welzijnssector kunnen dragen aanlopen. De transitie naar meer menselijke, waardegedreven zorg vraagt om bestuursvormen die gebaseerd zijn op gelijkwaardigheid. Het bewust ruimte maken daarvoor door raden van toezicht kan professionals de sleutel geven om die verandering vervolgens zelf, in eigen regie, vorm te geven.
