NR Governance Kennisbank

Saskia Kramer volgde in 2016 de Leergang Board Potentials van NR Governance. Recentelijk voegde ze twee toezichtfuncties toe aan haar portefeuille. ‘De leergang heeft me echt geholpen. Te vaak denken we wel te weten wat governance is, terwijl dat niet zo is.’ En ook: ‘De leergang heeft me de kunst van vragen stellen geleerd.’

Neemt AI straks de rol van commissarissen helemaal over of blijven er toezichthouders van vlees en bloed nodig in de bestuurskamer?

Geert van den Goor, ceo van adviesbureau Valcon.
Nieuwe toezichtfunctie: lid van Audit Advisory Committee Algemene Rekenkamer.
'Waar mijn eigen due diligence (net zoals bij eerdere rollen) altijd mee begint is de vraag of het een organisatie, omgeving of bedrijfstak is "waar ik iets mee heb". Ik denk namelijk dat als dat niet het geval is je ook nooit de juiste toezichthouder voor die organisatie kunt zijn, het is namelijk niet alleen "het hoofd", maar net zozeer "het hart".'

AI versnelt processen, maar menselijke kwaliteiten blijven essentieel. Alleen organisaties die AI inzetten om mensen te versterken, zijn klaar voor de toekomst. Hoe houden we menselijkheid centraal terwijl technologie versnelt? Vier leiders deelden hun visie tijdens de EY AI Week. Dat leidde ook tot relevante inzichten voor commissarissen.

De ambitie en betrokkenheid van directeur-grootaandeelhouders kan gemakkelijk ontsporen in autoritair leiderschap en controledwang en daarmee de ontwikkeling van het bedrijf belemmeren. Casper van Leusden, vennoot van Custom Management Interim Directeuren, toont aan de hand van een casus hoe tijdelijke managementondersteuning kan helpen om narcistische patronen van de dga te doorbreken. Waardevolle inzichten voor toezichthouders, medewerkers én leiders zelf.

AI vraagt om een duidelijke strategie, kritisch bewustzijn, ethisch besef, voldoende scholing, menselijk toezicht, transparantie en blijvende reflectie, zo kwam naar voren tijdens het jaarcongres van de Alliantie Medezeggenschap & Governance. Over dark factories, sycophancy, huwelijken met robots en no go-areas: ‘We mogen onszelf niet verliezen, ook niet als AI onze rol deels overneemt.’

Waarom is de ene interventie enorm effectief, terwijl een andere juist averechts werkt?
In Gamechangers toont psycholoog en gedragsexpert Tom De Bruyne hoe kleine gerichte ingrepen grote veranderingen kunnen bewerkstelligen in organisaties, gemeenschappen en zelfs landen.

In de maandelijkse podcast Achter de Raad van de NVTZ gaat voorzitter Aad Koster in gesprek over de rol van intern toezicht in een snel veranderende samenleving. Dit keer een gesprek met Ans Verstraeten, directeur van de NVTZ.

De commissaris speelt een cruciale rol in het toezicht op de strategie en governance van de onderneming. Het concept van steward ownership raakt direct aan de verantwoordelijkheden van een toezichthouder. Het heeft immers impact op de langetermijnstrategie van de onderneming en de balans tussen verschillende stakeholders.

‘Toezicht houden bevat een onzichtbare paradox: we worden geacht snel én wijs te beslissen, maar echte wijsheid heeft vertraging nodig.’ In deze column onderzoekt Henk ten Voorde (Ten Voorde Consultancy), adviseur boardroom dynamics en psycholoog, hoe Kerst, contemplatie en toezicht houden met elkaar verbonden zijn. Hij laat zien waarom het stilstaan bij waarden, reflectie en betekenisgeving niet alleen persoonlijke verdieping biedt, maar ook cruciaal is voor effectiever en waardengericht toezicht. ‘Contemplatie is geen pauze weg van leiderschap, het is leiderschap.’

Wat bezielde de board (en de aandeelhouders) van autofabrikant Tesla om akkoord te gaan met de exorbitante bonus van oprichter en ceo Elon Musk?

In veel organisaties ligt de nadruk op hard controls: interne regels, structuren en systemen. Succesvol acteren en toezicht houden in een sterk veranderende omgeving vraagt echter ook om aandacht voor soft controls: waarden, cultuur en gedrag. Patricia Ghering, vennoot van Custom Management Interim Directeuren, over het herstellen van de juiste balans in aansturing en bedrijfsvoering en de rol van commissarissen daarbij.

Agenderen raden van toezicht van universiteiten het thema digitale transformatie voldoende in hun gesprek met colleges van bestuur? Of blijft het bij technische risico’s en compliance? Een verkenning onder twaalf Nederlandse universiteiten wijst in de richting van te weinig strategische focus vanuit de raad van toezicht, concludeert Sacha Kroonenberg van TU Delft en aankomend toezichthouder.

Na de verankering van het ervaringsdeskundig perspectief in het toezicht, breekt een volgende fase aan: hoe acteert de organisatie in de omgeving? Bas Baanders, portfoliohouder en erelid van de Nederlandse Vereniging van Toezichthouders in Zorg en Welzijn (NVTZ), schetst de nieuwe uitdaging voor de boardroom. ‘Overweeg om de participatie van patiënt, burger, cliënt en ecosystemen op te nemen in het profiel en de bemensing van raden van toezicht.’

Leiderschap is vaak nog gestoeld op vooral intern leiderschap. Hoe stuur je een organisatie aan? Haal ik als bestuurder mijn targets? Business schools doceren vaak ook nog vooral dát leiderschap. ‘Maar leiderschap is steeds vaker extern georiënteerd’, concludeert Hans van der Molen, bestuursvoorzitter van Berenschot, in zijn net verschenen boek Leiderschap in disruptieve tijden. ‘We hebben te maken met new territory. Leiderschap is niet doorsnee meer.’

Anneke van Zanen-Nieberg, topconsultant Van Berkel Professionals.
Nieuwe toezichtfunctie: voorzitter raad van commissarissen Haagse Milieu Services.
'Ik doe graag iets terug voor de stad, die mij mijn hele leven al plezier brengt. HMS is een belangrijke schakel voor een schone en leefbare stad. Het is een organisatie die mij aanspreekt. Daarbij zijn er natuurlijk uitdagingen om dit op een duurzame en efficiënte manier uit te voeren.'

Grensoverschrijdend gedrag komt voor binnen iedere organisatie; in Nederland krijgen 1,2 miljoen werknemers hier jaarlijks mee te maken. Een commissaris is eindverantwoordelijk voor een sociaal veilige werkcultuur in de organisatie waarop hij of zij toezicht houdt en is bovendien werkgever van de bestuurders. Iedere commissaris of toezichthouder dient daarom inzicht te hebben in het fenomeen grensoverschrijdend gedrag en zich bewust te zijn van de eigen rol en verantwoordelijkheid hierin.

Iedere toezichthouder kent dat moment in de boardroom: de cijfers kloppen, de agenda is afgewerkt, de toon is correct. Alles lijkt op orde. En toch, soms al tijdens de vergadering of ergens onderweg naar huis, blijft dat gevoel hangen: er is iets onuitgesproken gebleven. ‘Doorvragen en luisteren zijn kritische competenties van de toezichthouder’, stelt strategisch adviseur en toezichthouder Sigrid Baas. Inclusief vijf praktische handvatten.

Commotie rondom de verkiezingen maken goed zichtbaar waar en hoe diep de scheidslijnen in de samenleving lopen. Het politieke landschap weerspiegelt niet alleen verschillen in opvattingen, maar ook onderliggende spanningen en wantrouwen tussen allerlei groepen. Columnist en boardroomadviseur Henk ten Voorde ontleedt de verschillende factoren van polarisatieprocessen en waarom inzicht daarin voor toezichthouders waardevol is.

Toezichthouders van nu zijn vooral bewakers van de waarden in de boardroom, zo bleek tijdens het NR-symposium ‘De commissaris als kompas in turbulente tijden’, waar het eerste exemplaar van de nieuwe Toolkit Commissariaat werd uitgereikt. Over druk op het Rijnlandse model, binnen naar buiten brengen, het draagvlak voor zelfregulering, ‘stil handelen’, de commissaris als aanjager en hoofd, hart en buik.

Grote beleggers willen meer transparantie over geopolitieke risico’s in het jaarverslag. Tijd voor een stevige dialoog over strategische autonomie in de Nederlandse boardrooms.

Een governancemodel op papier garandeert nog geen adequaat bestuur en toezicht. Daarvoor moeten ook cultuur en gedrag in de bestuurskamer worden aangepast. Gerard Rohaan, vennoot van Custom Management Interim Directeuren, deelt aan de hand van een casus drie belangrijke leerpunten.

De werkgeversrol van de raad van toezicht in het funderend onderwijs vraagt om specifieke vaardigheden, zoals het begeleiden en ontwikkelen van de bestuurder. Hoe wordt deze zachte kant van de werkgeversrol in de praktijk vormgegeven en welke factoren bepalen de effectiviteit ervan? Een analyse van Bernadette de Munk, schooldirecteur, organisatieadviseur en aankomend toezichthouder.

Mens, werk en economie. Het moet in balans zijn. ‘We hebben er allemaal baat bij als we naar elkaar omkijken’, was de vaste overtuiging van Randstad-oprichter Frits Goldschmeding. Zijn Foundation borduurt voort op dat gedachtengoed. Programma’s en projecten binnen de Goldschmeding Foundation moeten bijdragen aan die balans. Driehoek in Dialoog is daar een voorbeeld van en ook Verdiepte Governance en het Bestuurlijk Beloningskompas maken er onderdeel van uit. In gesprek met Ricardo Copier, projectleider Menswaardige Economie bij de Goldschmeding Foundation: ‘Denken over hoe je leiding geeft aan een menswaardige onderneming, levert diepe gesprekken op.’

Monique List-de Roos, adviseur, toezichthouder en voormalig wethouder in Eindhoven.
Nieuwe bestuursfunctie: voorzitter bestuur Stichting Storioni Festival.
'Sinds mijn wethouderschap heb ik verschillende rollen waar ik waarde kan toevoegen met mijn bestuurlijke ervaring, kennis, competenties en netwerk. Het is mooi om dit ook binnen Eindhoven en de Brainport-regio te doen bij een culturele organisatie die brede culturele en maatschappelijke waarde heeft en met passie een innovatief en internationaal (kamer)muziekfestival neerzet.'

Juist in de boardroom, waar verschillende waardesystemen onvermijdelijk samenkomen, is het stellen van kernvragen een strategische vaardigheid. In deze column verkent Henk ten Voorde waarom die vaardigheid zo cruciaal is, hoe Spiral Dynamics helpt om deze te ontwikkelen, inzicht te bieden in verschillende perspectieven en wat er mogelijk wordt als toezichthouders kernvragen formuleren en stellen die de essentie raken. In een snel veranderende wereld is misschien wel de ultieme toezichthoudersvaardigheid: niet degene zijn die het meeste weet, maar degene die het meeste wil zien.

Hans van der Molen, directievoorzitter van Berenschot, verkent leiderschap langs de assen van Ontwikkeling, Sturing, Reputatie en Opgave. Zowel vanuit zijn eigen ervaring als in gesprekken met vooraanstaande wetenschappelijke denkers en leiders, onder anderen Mariëtte Hamer (Regeringscommissaris), Jacco Vonhof (MKB-Nederland) en Winnie Sorgdrager (Minister van Staat), vanuit overheid en bedrijfsleven. Over grip op de organisatie én op de wereld daarbuiten. Het boek verschijnt begin november, maar reserveren kan nu al.

Veel commissarissen vinden hun rol anno 2025 moeilijk. Het gaat nog altijd om goed bestuur en toezicht, maar de wereld is in transitie. En hoe houd je dan koers in de boardroom? De zesde uitgave van de Toolkit Commissariaat gaat juist in op dit thema.

Na langjarig bestuurder geweest te zijn in het mbo-onderwijs, neemt Otto Jelsma afslag pensioen. Terugkijkend zegt hij: ‘Grote mbo-organisaties kunnen best, als je maar wel -klein- dichtbij de student staat.’ Vooruitkijkend zegt hij: ‘De overheid zou nog veel meer op hoofdlijnen kunnen acteren. Kaders stellen is prima, maar geef vooral veel vrijheid bij de uitvoering.’ Governance lessen uit de praktijk. Over modulair onderwijs, de cowboywereld van het onderwijs en zelfreflectie. ‘Ga ervoor als je ergens in gelooft en wees bereid de consequenties ervan te aanvaarden.’

Mohamed Masri, medeoprichter en ondernemer bij Mizen.
Nieuwe toezichtfunctie: commissaris Stichting Woonkracht10.
'Een woningcorporatie vervult voor veel mensen een primaire levensbehoefte. Met name in deze tijd is het belangrijk dat woningcorporaties bijdragen aan het bouwen van meer nieuwe woningen om mensen toegang te bieden tot deze primaire behoefte. Een woningcorporatie kent erg veel uitdagingen en moet binnen een beperkt kader een grote opgave leveren. Ik heb sterke affiniteit met de sector, maar dit is mijn eerste commissariaat. Als trainer van aspirant-commissarissen, onder meer bij Blikverruimers en het Erasmus Governance Instituut, merkte ik wel dat dit werk bij mij past. Toen Woonkracht10 langskwam, voelde het logisch.'

Slechts tien procent van de president-commissarissen is een vrouw. Toch zoekt ABN Amro naar een man als opvolger van voorzitter Tom de Swaan. Hoe nemen we de volgende diversiteitshorde binnen de rvc?

AI draagt bij aan betere financiële prestaties en verhoogde efficiëntie binnen Europese organisaties, zo blijkt uit de EY AI Barometer. Ook Nederlandse bedrijven omarmen AI steeds actiever. Wel is er sprake van een kloof tussen management en medewerkers in de perceptie van AI-effecten. Bij het signaleren en overbruggen daarvan kunnen commissarissen een belangrijke rol spelen, aldus Menno Bonninga, AI Lead van EY Nederland.

Het vermogen om de juiste vragen te stellen, problemen snel te doorgronden en ideeën te concretiseren vormt een essentieel onderdeel van professioneel toezicht. De abstractieladder kan hierbij een waardevol instrument zijn, aldus Marlijn van Straaten, ceo van bedrijfscateraar Vitam en aankomend toezichthouder.

Van kritische media-aandacht tot aangiftes tegen bestuurders: pensioenfondsen staan tijdens de transitie naar een nieuw stelsel volop in de wind. Wen daar maar aan, klinkt het luid en duidelijk op het jaarlijkse congres van de Vereniging Intern Toezichthouders Pensioensector (VITP). De houding van mensen ten opzichte van pensioen gaat blijvend veranderen. De governance moet daarom op de schop.

Een zekere vorm van (vaak impliciet) conflict in de boardroom is meestal onvermijdelijk en juist waardevol, mits goed gehanteerd. In deze column verkent Henk ten Voorde, adviseur boardroom dynamics en psycholoog, hoe collectieve en persoonlijke verantwoordelijkheid, waarden en effectief toezicht helpen om van spanning een bron van kracht te maken.

Wanneer aandeelhouders zich primair richten op kortetermijnresultaat, moet de raad van commissarissen de continuïteit van de onderneming bewaken. Maar wat als de meerderheid van de rvc nauwe banden heeft met aandeelhouders en je als onafhankelijke commissaris alleen staat? Casper van Leusden, vennoot van Custom Management Interim Directeuren, biedt een concreet handelingsperspectief voor commissarissen die geconfronteerd worden met tegenstrijdige belangen binnen de boardroom. ‘Koester het ongemak.’

De strategische vraagstukken van nu zijn gewoon te groot om alleen op het bordje van bestuur en toezicht van een organisatie neer te leggen. ‘We hebben iedereen, alle denkkracht in organisaties nodig’, zegt Jolande Sap, voorzitter van de regie- en klankbordgroep van Driehoek in Dialoog van de Alliantie Medezeggenschap en Governance. Een pleidooi om meer en eerder met elkaar (toezicht, bestuur én OR) in gesprek te gaan. Sap: ‘Ik merk vaak dat waar de samenwerking tussen bestuur, toezicht en medezeggenschap stroef verloopt, het beleid ook onder de maat is.’ 

Egovrij leiderschap is een vorm van leiderschap waarbij de leider zichzelf niet centraal stelt, maar het belang van het systeem, de mensen en het gezamenlijke doel voorop laat staan. Het boek laat zien hoe je duurzame impact maakt door het ego bewust in te zetten in dienst van het grotere geheel.

Wat maakt dat iemand een goede voorzitter is? Een column van Marianne Luyer, bestuursadviseur, kerndocent en moderator bij Avicenna, Public Academy en NR Governance. ‘Er is meer behoefte aan netwerkleiderschap.'

In een krappe arbeidsmarkt is werkgeluk een van de belangrijkste factoren voor succesvol personeelsbeleid. Zeggenschap van professionals is voor een duurzaam functionerende zorg- of welzijnsinstelling dan ook geen vraagstuk maar een strategische prioriteit. Het whitepaper van de Nederlandse Vereniging van Toezichthouders in Zorg & Welzijn (NVTZ) en het Landelijk Actieplan Zeggenschap (LAZ) ondersteunt toezichthouders bij de rol die zij daarin kunnen spelen. Martijn Groenewold, senior beleidsmedewerker van de NVTZ, vatte het whitepaper alvast samen.

‘It’s the economy, stupid.’ De slogan waarmee Clinton in 1992 de Amerikaanse presidentsverkiezingen won, is ruim dertig jaar later actueler dan ooit, ook in Nederland. Terwijl we op weg zijn naar de verkiezingen van 2025, laten vrijwel alle partijen zich uit over governance en roepen ze de geest van het Rijnlandse model aan. Een beschouwing door Hugo Reumkens van Van Doorne. ‘Wat ondernemingen en toezichthouders nodig hebben, is geen nieuwe ideologische blauwdruk, maar rust, stabiliteit en voorspelbaarheid.’